اقتصاد پنهان پسماند در تبریز

تبریز شهری است که صبح‌هایش زودتر از مردم آغاز می‌شود.

کوچه‌ها هنوز نیمه‌خالی‌اند، مغازه‌ها تازه کرکره‌ها را بالا می‌کشند،

و پیاده‌روها پر از چیزهایی‌اند که کسی به آن‌ها فکر نمی‌کند:

سطل‌های کنار سوپرمارکت‌ها، پلاستیک‌های رهاشده،

و ردّ رفت‌وآمدهایی که هیچ‌وقت دیده نمی‌شوند.

در این شهر، بعضی چیزها همیشه در حاشیه‌اند؛

نه آن‌قدر مهم که درباره‌شان حرف زده شود،

نه آن‌قدر بی‌اهمیت که نبینیمشان.

چیزهایی که فقط بخشی از منظرهٔ روزانهٔ شهرند؛

ساده، بی‌صدا، و همیشه همان‌جا.

ظهر یکی از روزهای معمولی،

کنار یکی از همین سطل‌های کنار سوپرمارکت،

ریتم روز کمی کند شد.

زن میانسالی کنار سطل نشسته بود؛

پلاستیک سیاهی در دست،

چند نان خشک داخلش، و نگاهی که رهگذران را مکث می‌داد.

صحنه‌ای که می‌توانست بخشی از یک الگوی آشنای تکدی‌گری باشد،

این پرسش را ایجاد می‌کرد که مرز میان زباله‌گردی،

تکدی‌گری و نمایش فقر در فضای شهری کجاست؟

سطل، بعد از رفتنش، کاملاً تمیز بود؛

نه نانی، نه بطری‌ای، نه چیزی برای جمع‌کردن.

اما این تنها یک چهره از پسماند در تبریز است؛

چهرهٔ دیگر، چند کیلومتر آن‌طرف‌تر دیده می‌شود.

در مزارستان، بطری‌های پلاستیکی کنار آب خوری ها و پای درخت‌ها ردیف می‌شوند.

مردم آن‌ها را برای شستن مزارها می‌آورند و همان‌جا رها می‌کنند.

هیچ‌کس آن‌ها را جمع نمی‌کند،

چون همه می‌دانند آخر هفته چه اتفاقی می‌افتد

. عصر جمعه‌ها، زباله‌گردهای واقعی از راه می‌رسند.

نه با پلاستیک سیاه، نه با نمایش،

بلکه با گونی‌های بزرگ و مسیرهای مشخص.

بطری‌ها را یکی‌یکی جمع می‌کنند،

تفکیک می‌کنند، و در گونی‌ها می‌ریزند.

بطری‌های PET، یکی از مواد ارزشمند پسماند خشک،

در همین مسیر غیررسمی جمع‌آوری می‌شوند.

کارشان دقیق و سریع است؛

قسمتی از روند چرخهٔ واقعی پسماند که بخش قابل‌توجهی از بازیافت شهر را می‌چرخاند.

عصرها، پشت بعضی ضایعاتی‌ها، گونی‌های بزرگ روی هم تلنبار می‌شوند؛

گونی‌هایی که از صبح تا شب، از دل مخزن‌ها جمع شده‌اند.

زباله‌گردها یکی‌یکی می‌آیند، گونی را روی ترازو می‌گذارند، پول نقد می‌گیرند،

و دوباره به سمت مخزن‌هایشان برمی‌گردند.

این صحنه، نه فقر است، نه نیاز؛

این اقتصاد است— اقتصادی که شهر آن را نمی‌بیند،

اما هر روز در دل آن اتفاق می‌افتد. پسماند تبریز؛ عددهایی که دیده نمی‌شوند

بر اساس گزارش سالانهٔ مدیریت پسماند تبریز در سال ۱۴۰۲،

این شهر روزانه حدود ۱۲۰۰ تن پسماند تولید می‌کند. طبق داده‌های سامانهٔ مدیریت شهری،

فقط حدود ۱۵ درصد پسماند وارد چرخهٔ رسمی بازیافت می‌شود،

در حالی‌که حدود ۲۱ درصد آن قابلیت بازیافت دارد.

در ارزیابی رسمی مشارکت شهروندان در تفکیک از مبدأ، عدد ۳.۰۸ از ۵ ثبت شده است.

مناطق ۱، ۲، ۵ و ۹ بهترین عملکرد را داشته‌اند و منطقهٔ ۴ ضعیف‌ترین مشارکت را داشته است.

وقتی تفکیک ضعیف باشد، پسماند ارزشمند با زبالهٔ تر مخلوط می‌شود.

سیستم رسمی در بسیاری موارد امکان جداسازی اقتصادی و مؤثر آن را ندارد،

اما شبکهٔ غیررسمی می‌تواند.

این همان نظمی است که در دل شهر جریان دارد، اما کمتر دیده می‌شود.

چرا اقتصاد غیررسمی این‌قدر قوی است؟

یکی از نشانه‌های این ضعف، فاصله میان فناوری مورد نیاز و زیرساخت موجود است.

پژوهش منطقهٔ ۲ تبریز دربارهٔ سطل‌های هوشمند (۱۴۰۲) نشان می‌دهد:

– زیرساخت IT کافی نیست

– هزینهٔ سطل‌های هوشمند بالاست

– متخصص کافی وجود ندارد

در چنین شرایطی، جمع‌آوری سنتی و نظارت محدود باعث می‌شود

مواد ارزشمند قبل از رسیدن به سیستم رسمی، توسط شبکهٔ غیررسمی جمع شود.

در انتهای این زنجیره، برخی واحدهای صنعتی نیز قرار می‌گیرند؛

موادی که از ضایعاتی‌ها جمع می‌شود، در نهایت می‌تواند دوباره وارد چرخهٔ تولید شود.

نقطهٔ اتصال روایت‌ها زن کنار سطل، بطری‌های مزارستان، و عصرهای پشت ضایعاتی‌ها سه تصویر متفاوت‌اند،

اما یک حقیقت واحد را نشان می‌دهند:

پسماند از لحظه‌ای که دور ریخته می‌شود تا لحظه‌ای که دوباره فروخته می‌شود، چند بار ارزش پیدا می‌کند.

پرسش اصلی این است: چه کسی ارزش پسماند شهر را در اختیار دارد؟

پسماند در تبریز دو مسیر دارد:

مسیر نمایش، و مسیر اقتصاد.

و بخش مهمی از این دوگانگی، از خلأهای سیستم رسمی می‌آید؛ جایی که ارزش پسماند گم می‌شود و اقتصاد غیررسمی جای آن را می‌گیرد.

جمع‌بندی؛ جایی که اقتصاد پنهان شکل می گیرد تبریز هر روز ۱۲۰۰ تن پسماند تولید می‌کند، اما فقط ۱۵ درصد آن وارد چرخهٔ رسمی بازیافت می‌شود. این فاصله، همان جایی است که اقتصاد پنهان شکل می‌گیرد.