تالاب‌ها؛ آینه وضعیت محیط‌زیست آذربایجان شرقی

نگاه آذربایجان/آذربایجان شرقی ۱۳ بهمن‌ماه، همزمان با دوم فوریه، در تقویم جهانی به عنوان «روز جهانی تالاب‌ها» نام‌گذاری شده است؛ روزی که یادآور اهمیت اکوسیستم‌هایی است که نقشی بنیادین در پایداری محیط‌زیست، تنوع زیستی، امنیت آب و معیشت جوامع محلی ایفا می‌کنند. شعار امسال این روز با عنوان «تالاب‌ها؛ ارزشمند، زندگی‌بخش و میراثی جاودانه» بر جایگاه این زیست‌بوم‌ها به‌عنوان امانتی برای نسل‌های آینده تأکید دارد.
در این گزارش، نگاهی به وضعیت تالاب‌های آذربایجان شرقی می‌اندازیم و با مدیرکل حفاظت محیط‌زیست آذربایجان شرقی، رئیس اداره حفاظت و احیای تالاب‌های آذربایجان شرقی و مدیرعامل خانه فعالین محیط‌زیست استان، همراه می‌شویم تا از وضعیت و تهدیدات حیاتی این اکوسیستم‌ها مطلع شویم.
تالاب‌ها؛ آینه وضعیت محیط‌زیست استان
مدیرکل حفاظت محیط‌زیست آذربایجان شرقی در گفت‌وگو با نگاه آذربایجان با اشاره به جایگاه تالاب‌ها در نظام طبیعی استان، گفت: تالاب‌ها بخشی جدایی‌ناپذیر از سیستم‌های طبیعی هر جامعه هستند و وضعیت آن‌ها به‌روشنی نشان‌دهنده شرایط کلی محیط‌زیست یک منطقه است. اگر تالاب‌ها خشک شوند یا از بین بروند، این پیام روشنی دارد که وضعیت مدیریت منابع طبیعی و محیط‌زیست مناسب نبوده و طبیعت منطقه در معرض تهدید جدی قرار گرفته است.

محمدحسین حسن‌زاده با تأکید بر اینکه تالاب‌ها صرفاً متعلق به نسل حاضر نیستند، خاطرنشان کرد: تالاب‌ها میراثی هستند که باید آن‌ها را حفظ کنیم و سالم به نسل‌های آینده تحویل دهیم. این نگاه میراثی، جوهره شعار امسال روز جهانی تالاب‌هاست و نشان می‌دهد حفاظت از تالاب‌ها یک مسئولیت بین‌نسلی است. اگر در یک منطقه تعریف روشنی از تالاب و کارکرد آن وجود نداشته باشد، نسل‌های آینده اساساً مفهومی به نام تالاب را نخواهند شناخت و این به معنای از دست رفتن بخش مهمی از طبیعت و هویت زیست‌محیطی آن منطقه است.
وی همچنین با اشاره به نقش تاریخی ایران در حفاظت از تالاب‌ها اظهار کرد: کنوانسیون رامسر در سال ۱۹۷۱ در شهر رامسر منعقد شد و نام این کنوانسیون نیز از همین شهر گرفته شده است. این موضوع نشان می‌دهد ایران از پیشگامان حفاظت از تالاب‌ها در سطح جهانی بوده و لازم است این جایگاه تاریخی حفظ شود.
تنوع تالاب‌ها و اهمیت دریاچه ارومیه
حسن‌زاده با بیان اینکه تالاب‌ها انواع مختلفی دارند، گفت: تالاب‌ها می‌توانند ساحلی، دائمی یا فصلی باشند و حتی محیط‌هایی که آب به‌صورت طبیعی یا مصنوعی در آن‌ها تجمع می‌یابد نیز در زمره تالاب‌ها قرار می‌گیرند. آذربایجان شرقی از این نظر یکی از استان‌های شاخص کشور است و برخی تالاب‌های آن، به‌ویژه در حاشیه دریاچه ارومیه، اهمیت ملی دارند.
وی خاطرنشان کرد: این تالاب‌ها محل مهاجرت و زیست فصلی بخش قابل‌توجهی از پرندگان مهاجر جهانی هستند و به همین دلیل سرشماری پرندگان مهاجر نیز در همین مناطق انجام می‌شود. با این حال، در نیمه دوم سال و به‌ویژه پس از تابستان، وضعیت آبی تالاب‌ها مطلوب نیست که این مسئله نشان‌دهنده ضرورت بازنگری جدی در مدیریت منابع آب و توجه ویژه به حقابه‌های محیط‌زیستی است.
وی ادامه داد: حقابه محیط‌زیستی تالاب‌ها باید بیش از گذشته مورد توجه و حمایت قرار گیرد، اما متأسفانه در روندهای فعلی، بخش عمده آب‌های قابل بهره‌برداری به مصارف کشاورزی و صنعتی اختصاص می‌یابد و سهم مشخصی برای محیط‌زیست در نظر گرفته نمی‌شود. خشکی تالاب‌های استان و وضعیت بحرانی دریاچه ارومیه، نتیجه سیاست‌هایی است که در دهه‌های گذشته بر توسعه بدون ملاحظات زیست‌محیطی استوار بوده است، اما امروز راهی جز احیای تالاب‌ها و زنده نگه‌داشتن آن‌ها وجود ندارد.
برنامه‌های اجرایی برای نگهداری تالاب‌های استان
حسن‌زاده با اشاره به برنامه‌های اجرایی اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست آذربایجان شرقی گفت: برای دو تالاب اولویت‌دار استان شامل قوری گل بستان آباد و قره قشلاق بناب، در کنار سایر تالاب‌ها، برنامه‌های محلی در قالب کمیته‌های مدیریت تالاب تعریف شده است و جلسات منظم با حضور دستگاه‌های اجرایی مرتبط و جوامع محلی برگزار می‌شود. مشارکت مردم محلی در این فرآیند، نقش تعیین‌کننده‌ای در موفقیت برنامه‌های احیا دارد.
وی افزود: در کارگروه تالاب‌های استان به ریاست استاندار، پروژه‌هایی از جمله انتقال آب از سامانه‌های سهند به قوری گل تصویب شده است که اجرای آن نیازمند تأمین اعتبارات از سوی سازمان برنامه و بودجه و دستگاه‌های ذی‌ربط است. در این مسیر، نظارت اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست و پیگیری شهرداری و فرمانداری بستان‌آباد نیز در دستور کار قرار دارد.
وی تصریح کرد: در صورت تأمین اعتبارات، با اجرای عملیات لوله‌گذاری در مسیر ۲۸ کیلومتری انتقال آب به تالاب قوری گل، می‌توان پایداری آبی این تالاب را در تمام فصول سال تضمین کرد و امیدواریم این هدف در آینده نزدیک محقق شود.
وی با اشاره به وضعیت نامناسب محیط‌زیست در آذربایجان شرقی گفت: متأسفانه شرایط زیست‌محیطی استان در وضعیت مطلوبی قرار ندارد و همین مسئله موجب شده است که تالاب‌های استان به‌طور جدی در معرض خشکسالی و تهدید قرار گیرند. این در حالی است که تالاب‌های واقع در جوار دریاچه ارومیه از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند، چراکه این تالاب‌ها شاخصی روشن از وضعیت منابع آبی جنوب‌غرب استان و تراز آبی این منطقه هستند. شرایط اکنون این تالاب‌ها نشان می‌دهد که وضعیت منابع آب در این بخش از استان تا چه اندازه دچار افت و ناپایداری شده است.
حسن‌زاده با تأکید بر ضرورت بازنگری در سیاست‌های تخصیص آب تصریح کرد: با توجه به خشکسالی‌های متوالی و تهدیدهای فزاینده‌ای که تالاب‌های استان با آن مواجه هستند، انجام یک بازنگری اساسی در زمینه حقابه محیط‌زیستی تالاب‌ها امری اجتناب‌ناپذیر است. با این حال، به دلیل توسعه کشاورزی و صنایع در استان، بدون برنامه‌ریزی دقیق و بدون در نظر گرفتن توان اکولوژیک سرزمین، موجب شده است که حقابه تالاب‌ها به‌تدریج کاهش یابد و هر روز بیش از گذشته در معرض تهدید قرار گیرد. خشکی تالاب‌های استان و وضعیت بحرانی دریاچه ارومیه نیز نتیجه همین سیاست‌های توسعه‌ای است که در دهه‌های گذشته بدون پشتوانه زیست‌محیطی دنبال شده است.
مدیرکل حفاظت محیط‌زیست آذربایجان شرقی خاطرنشان کرد: در شرایط کنونی، هیچ راهی جز تمرکز بر احیای تالاب‌های استان وجود ندارد. در این میان، تالاب‌های قوری‌گل و قره‌قشلاق از مهم‌ترین تالاب‌های استان هستند که لازم است در کنار سایر تالاب‌ها، با نگاه ویژه‌تری برای احیای آن‌ها برنامه‌ریزی شود.
حسن‌زاده افزود: در حال حاضر، دریاچه ارومیه در عمیق‌ترین نقاط حوضه خود دارای آب قابل مشاهده است و این بدان معناست که سطح آب‌های زیرزمینی به‌شدت افت کرده و عمق چاه‌ها در آذربایجان شرقی افزایش یافته است. شرایط فعلی نتیجه پیشرفت بی‌رویه و بی‌پشتوانه در بخش‌های کشاورزی و صنعت است و تداوم این روند می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای به همراه داشته باشد؛ از جمله افزایش احتمال بروز طوفان‌های گرد و خاک و شکل‌گیری کانون‌های ریزگرد، که نمونه‌های آن امروز در کشورهای همسایه به‌وضوح قابل مشاهده است.
تالاب‌ها؛ سطح تراز طبیعی منابع آبی
حسن‌زاده با اشاره به پیامدهای اجتماعی و زیست‌محیطی خشکی تالاب‌ها اظهار کرد: کاهش آب تالاب‌ها تنها یک مسئله ظاهری و منظر طبیعی نیست، بلکه نشان‌دهنده افت شدید سطح آب‌های زیرزمینی و تعمیق بحران منابع آب است. تالاب‌ها سطح تراز طبیعی منابع آب محسوب می‌شوند و ناپدید شدن آن‌ها به معنای بروز بحران‌های بزرگ‌تر در سایر بخش‌هاست.
وی ادامه داد: تجربه شکل‌گیری کانون‌های ریزگرد در مناطقی از شمال عراق، سوریه و جنوب ترکیه نشان می‌دهد که خشک شدن تالاب‌ها چگونه می‌تواند پیامدهای فرامرزی داشته باشد. اگر این روند در تالاب‌های استان نیز تداوم یابد، همین پهنه‌ها می‌توانند به کانون‌های اصلی تولید ریزگرد تبدیل شوند.
وی در پایان سخنانش تأکید کرد:
حیات وحش، دامپروری، کشاورزی و زندگی جوامع روستایی را با تهدید جدی مواجه می‌کند و به همین دلیل، حفاظت از تالاب‌ها موضوعی صرفاً محیط‌زیستی نیست، بلکه مسئله‌ای اقتصادی، اجتماعی و امنیتی به‌شمار می‌رود.

وضعیت تالاب قوری گل در آبان ۱۴۰۴

وضعیت تالاب قوری گل در سال ۱۴۰۲

کنوانسیون رامسر؛ جایگاه تاریخی ایران در حفاظت از تالاب‌ها
رئیس اداره حفاظت و احیای تالاب‌های آذربایجان شرقی در گفت‌وگو با نگاه آذربایجان با اشاره به پیشینه بین‌المللی حفاظت از تالاب‌ها گفت: روز جهانی تالاب‌ها مصادف با ۱۳ بهمن‌ماه، یادآور انعقاد کنوانسیون رامسر در سال ۱۹۷۱ میلادی است؛ کنوانسیونی که به ابتکار کشور ایران و با حضور ۱۸ کشور در شهر رامسر منعقد شد و امروز بیش از ۱۷۰ کشور جهان به عضویت آن درآمده‌اند.
یدالله آذرهوا افزود: بر اساس تعاریف ارائه‌شده در کنوانسیون رامسر، تالاب‌ها شامل مناطق باتلاقی، مردابی، دائمی یا فصلی، طبیعی یا مصنوعی هستند که آب آن‌ها می‌تواند شیرین، لب‌شور یا شور باشد و در تالاب‌های ساحلی نیز عمق آب در پایین‌ترین حد جزر نباید از شش متر تجاوز کند. این تعریف جامع نشان‌دهنده گستردگی و تنوع عرصه‌های تالابی در سطح جهان است.
وی با اشاره به جایگاه ویژه ایران در این کنوانسیون اظهار کرد: از میان ۴۲ نوع تالابی که در تقسیم‌بندی کنوانسیون رامسر شناسایی شده، ۴۱ نوع آن در کشور ایران وجود دارد و این موضوع ایران را در زمره غنی‌ترین کشورهای جهان از نظر تنوع تالابی قرار می‌دهد. تنها یک نوع تالاب که مربوط به مناطق تندرا است، به دلیل شرایط اقلیمی در ایران شکل نگرفته است.
وی تأکید کرد: وجود این تنوع گسترده تالابی به معنای برخورداری کشور از ذخایر ارزشمند ژنتیکی، زیستی و اکولوژیکی است که حفاظت از آن‌ها نیازمند برنامه‌ریزی علمی، مدیریت یکپارچه منابع آب و پایبندی جدی به تعهدات بین‌المللی، به‌ویژه مفاد کنوانسیون رامسر است.
حقابه؛ گلوگاه اصلی بقای تالاب‌ها
آذرهوا تالاب‌ها را از حساس‌ترین و شکننده‌ترین اکوسیستم‌ها دانست و گفت: تالاب‌ها در عین غنای زیستی بالا، بسیار آسیب‌پذیر هستند و در سال‌های اخیر به دلیل خشکسالی‌های پی‌درپی و مداخلات انسانی با مشکلات جدی مواجه شده‌اند.
وی با اشاره به اینکه اغلب تالاب‌های کشور با مشکل حقابه مواجه‌اند، افزود: اگرچه برای بسیاری از تالاب‌ها حقابه زیست‌محیطی مطالعه و تعیین شده است، اما این حقابه‌ها به‌صورت مطلوب تأمین نمی‌شود. مصرف ناپایدار آب در بخش‌هایی مانند کشاورزی و صنعت، بهره‌وری پایین منابع آب سطحی و زیرزمینی و توسعه بی‌ضابطه، از مهم‌ترین عوامل انسانی در خشک‌شدن تالاب‌هاست.
آذرهوا با تشریح تعریف تالاب بر اساس کنوانسیون رامسر گفت: بر اساس این کنوانسیون، مناطق باتلاقی و مردابی دائمی یا فصلی، طبیعی یا مصنوعی که عمق آن‌ها در کمترین حد جزر از شش متر تجاوز نکند، تالاب محسوب می‌شوند. همچنین تالاب‌های آذربایجان شرقی از نظر تنوع زیستی بسیار غنی هستند؛ تاکنون بیش از ۱۵۵ گونه پرنده، ۱۸ گونه پستاندار، بیش از ۲۸۰ گونه گیاهی، ۱۳ گونه خزنده، پنج گونه دوزیست و هفت گونه ماهی در این تالاب‌ها شناسایی شده است.
وی تأکید کرد: بسیاری از گونه‌های جانوری، به‌ویژه پرندگان تالابی، وابستگی کامل به این زیستگاه‌ها دارند و امکان جایگزینی تالاب با اکوسیستم‌های دیگر برای آن‌ها وجود ندارد. بنابراین تخریب تالاب‌ها به‌معنای حذف مستقیم زیستگاه این گونه‌هاست.
مدیریت آب؛ فراتر از مرزهای اداری
رئیس اداره حفاظت و احیای تالاب‌های استان با اشاره به ضرورت مدیریت یکپارچه منابع آب گفت: تالاب‌ها معمولاً در پایین‌دست حوزه‌های آبریز قرار دارند و اگر مصارف بالادست کنترل نشود، چیزی برای تالاب باقی نمی‌ماند. مدیریت آب باید مبتنی بر حوزه‌های آبریز باشد، نه مرزهای سیاسی و استانی. بر اساس قانون حفاظت و احیای تالاب‌ها، پس از تأمین آب شرب، حقابه زیست‌محیطی در اولویت قرار دارد. اجرای دقیق این قانون و پایبندی دستگاه‌های مسئول به آن، شرط اصلی بقای تالاب‌هاست.

تالاب قوری‌گل در سال ۱۴۰۳

نقش تشکل‌های مردمی و نقد سیاست‌های اجرایی
مدیرعامل خانه فعالین محیط‌زیست استان نیز در گفت‌وگو با نگاه آذربایجان، با اشاره به سابقه فعالیت این تشکل از اوایل دهه ۱۳۸۰، گفت: خانه فعالین محیط‌زیست طی بیش از دو دهه فعالیت، با نهادهایی مانند سازمان حفاظت محیط‌زیست، برنامه توسعه سازمان ملل متحد (UNDP)، آموزش‌وپرورش و شرکت‌های آب همکاری داشته و به‌ویژه در حوزه ارتقای سواد آبی دانش‌آموزان و خانواده‌ها برنامه‌های مستمر اجرا کرده است.
مجید رحمانی افزود: در حوزه تالاب‌ها نیز با مشارکت تشکل‌های مختلف، شبکه‌ای ملی تحت عنوان هم‌اندیشی تشکل‌های تالابی کشور شکل گرفته که به‌صورت تخصصی بر رصد، مطالبه‌گری و آگاهی‌رسانی در زمینه تالاب‌ها تمرکز دارد.
وی با اشاره به تجربه فعالیت در حوزه دریاچه ارومیه گفت: در حوزه اطلاع‌رسانی و آگاهی‌بخشی موفق بوده‌ایم، اما در احیای عملی تالاب‌ها با بن‌بست مواجه شده‌ایم. حلقه مفقوده، نهادهای متولی آب هستند که مسئولیت‌پذیری لازم در تخصیص حقابه‌های زیست‌محیطی ندارند.
وی تالاب‌ها را «حساس‌ترین شاخص‌های مدیریت یک حوزه آبریز» دانست و تأکید کرد: اگر تالابی وضعیت مناسبی داشته باشد، می‌توان اطمینان داشت که مدیریت آب، کشاورزی و اقتصاد آن منطقه نیز پایدار است. برعکس، نابسامانی‌های اقتصادی و اجتماعی مستقیماً به فشار بیشتر بر منابع طبیعی و خشک‌شدن تالاب‌ها منجر می‌شود.
هشدار درباره آینده تالاب‌ها
مدیرعامل خانه فعالین محیط‌زیست با انتقاد از نبود ارزیابی مستقل برای طرح‌های احیای تالاب‌ها گفت: سال‌هاست که طرح‌های متعددی اجرا می‌شود، اما بدون ارزیابی شفاف و مستقل، همان سیاست‌ها تکرار می‌شوند و نتیجه‌ای حاصل نمی‌شود. دولتمردان باید متوجه کمک اثربخش تشکل‌های مردمی با دانش و تجربه متنوع شوند، زیرا این تشکل‌ها می‌توانند در ارزیابی و اصلاح طرح‌های محیط‌زیستی نقش مؤثری داشته باشند.
رحمانی در پایان با اشاره به خطر سیاست‌های استانی‌سازی مدیریت آب هشدار داد: آب و محیط‌زیست مرز سیاسی نمی‌شناسد. تداوم این سیاست‌ها می‌تواند ضربه نهایی را به منابع آبی و تالاب‌های کشور وارد کند. حفاظت از تالاب‌ها نیازمند نگاه ملی، مدیریت یکپارچه و مشارکت واقعی همه ذی‌نفعان است.
به گزارش نگاه آذربایجان، روز جهانی تالاب‌ها فرصتی است برای بازنگری در سیاست‌های مدیریت آب و محیط‌زیست؛ فرصتی که اگر به درستی مورد استفاده قرار نگیرد، هزینه‌های جبران‌ناپذیری برای طبیعت و زندگی انسان‌ها به همراه خواهد داشت.
انتهای پیام