آذربایجان شرقی زیر تیغ خام‌خوری؛ صنعت کم‌نفس، معدن بی‌رمق

نگاه آذربایجان/طاهره اشرفیان

آذربایجان شرقی با زیرساخت‌های فرسوده، معادن راکد، و سیاست‌گذاری متمرکز، در وضعیت بقا مانده است. خام‌خوری رمق تولید را گرفته و نفس توسعه را بریده؛ استانی با ظرفیت بالا، اما در حاشیه‌ی چرخه‌ی ارزش.

 نوسازی صنایع: بازتعریف ظرفیت‌های تولیدی

آذربایجان شرقی به‌عنوان اولین پایلوت ملی طرح نوسازی صنایع انتخاب شده و از بهمن ۱۴۰۳ تاکنون، ۱۳۷ مورد از ۱۴۸ مانع تولید در استان رفع شده‌اند. از مجموع ۲۷۰ واحد صنعتی مشمول طرح نوسازی در کشور، ۴۰ واحد در این استان قرار دارند و تاکنون ۶ واحد مراحل بانکی و دریافت تسهیلات را پشت سر گذاشته‌اند.

ماشین‌سازی تبریز، به‌عنوان نماد صنعتی استان، همچنان با چالش‌های جدی مواجه است. استاندار آذربایجان شرقی در نشست با وزیر صمت اعلام کرده که دولت در سال‌های گذشته نقش چشمگیری در سرمایه‌گذاری نداشته و اکثر صنایع استان فرسوده‌اند.

نوسازی واقعی نیازمند فراتر رفتن از اصلاحات سطحی و حرکت به سوی بازمهندسی ساختار تولید، ارتقای فناوری، و اتصال به بازارهای منطقه‌ای و بین‌المللی است. بدون این بازتعریف، صنعت استان فقط در وضعیت بقا باقی می‌ماند، نه رشد پایدار.

تبعیض در تخصیص منابع و سیاست‌های ارزی ن

وسازی صنایع بدون اختیار ارزی برای واردات ماشین‌آلات در حد شعار باقی می‌ماند. درخواست تفویض اختیار ارزی تا سقف ۵ میلیون دلار مطرح شده، اما هنوز اجرایی نشده؛ در حالی که این اختیار در برخی استان‌ها سریع‌تر و گسترده‌تر اعمال شده است.

استاندار آذربایجان شرقی اعلام کرده که دولت در سال‌های گذشته نقش چشمگیری در سرمایه‌گذاری نداشته و اکثر صنایع استان فرسوده‌اند. برخی استان‌ها با زیرساخت‌های ضعیف‌تر، بودجه‌های هدفمند دریافت کرده‌اند، در حالی‌که آذربایجان شرقی با ظرفیت‌های بالا همچنان در حاشیه تخصیص منابع باقی مانده است.

معادن راکد و خام‌فروشی: حلقه‌ی گمشده در زنجیره توسعه

آذربایجان شرقی با ۶۲۱ معدن شناسایی‌شده، تنها ۳۸۰ معدن فعال دارد و سهم بخش معدن در اقتصاد استان کمتر از ۲٪ است. این آمار، در کنار خام‌فروشی گسترده، نشان‌دهنده رکود بهره‌برداری و گسست میان استخراج و ارزش‌افزوده است.

نمونه‌ برجسته‌ی این وضعیت، معدن مس سونگون است؛ با ذخایری بالغ بر ۲ میلیارد تن و ارزش برآوردی بیش از ۳۲۰ میلیارد دلار، اما سهم کمی در تولید مس کاتد و صنایع تبدیلی دارد.

وعده تولید ۴۰۰ هزار تن مس کاتد در سونگون مطرح شده، اما بخش عمده‌ای از محصول این معدن همچنان به‌صورت کنسانتره صادر می‌شود.

در حالی‌که برخی استان‌ها با زیرساخت‌های ضعیف‌تر، به واسطه سیاست‌های متمرکز به «استان‌های خام‌خور» تبدیل شده‌اند، آذربایجان شرقی با وجود ظرفیت‌های صنعتی و معدنی، در حاشیه زنجیره ارزش باقی مانده است. این تناقض، هم اقتصادی است و هم ساختاری؛ و تنها با بازنگری در تخصیص منابع، تفویض اختیار، و سیاست‌گذاری منطقه‌محور قابل حل است.

 مدیریت تخصصی و تفویض اختیار: حلقه‌ی مغفول سیاست‌گذاری

بسیاری از پروژه‌های کلیدی استان، از نوسازی ماشین‌سازی تبریز تا بهره‌برداری از سونگون، با تأخیر یا توقف مواجه شده‌اند؛ نه به‌دلیل کمبود منابع، بلکه به‌خاطر تصمیم‌گیری‌های خارج از استان و بدون شناخت دقیق از ظرفیت‌ها.

فقدان مدیریت تخصصی و بومی در سطوح تصمیم‌سازی، یکی از موانع اصلی توسعه است. تفویض اختیار واقعی و واگذاری مدیریت پروژه‌ها به تیم‌های تخصصی استان، نه یک امتیاز، بلکه یک ضرورت است. بدون این تغییر، استان‌هایی با ظرفیت بالا، همچنان در حاشیه تصمیم‌سازی باقی می‌مانند و استان‌های خام‌خور، سهم بیشتری از منابع و ارزش‌افزوده دریافت می‌کنند.

 اتصال حلقه‌های گسسته

این مسیر نه آرمانی است و نه دور از دسترس؛ بلکه در داده‌های موجود، ظرفیت‌های صنعتی، و تجربه پروژه‌های نیمه‌تمام، نشانه‌هایش قابل ردیابی‌ست.

آذربایجان شرقی برای عبور از وضعیت فعلی، باید صنعت و معدن را نه جداگانه، بلکه در قالب یک زنجیره منسجم بازتعریف کند — از نوسازی زیرساخت‌ها تا فعال‌سازی معادن و اتصال به بازارهای منطقه‌ای.

در این چارچوب، راهکارهایی مانند:

– تفویض اختیارات ارزی به کارگروه‌های استانی تا سقف ۵ میلیون دلار

– اختصاص بودجه هدفمند برای نوسازی واحدهای صنعتی فرسوده

– ایجاد خوشه‌های صنعتی و پارک‌های فرآوری معدنی برای جلوگیری از خام‌فروشی

– توسعه پارک‌های فناوری برای اتصال صنعت به نوآوری و بازار

– طراحی سیاست‌های تجاری پایدار با محوریت صادرات غیرنفتی

می‌توانند حلقه‌های گسسته را به یک منظومه توسعه‌محور تبدیل کنند.پایان