نقش رسانه‌ها در بازنمایی حاشیه‌نشینی در تبریز

بر اساس گزارش ها، بیش از ۵۰۰ هزار نفر در مناطق حاشیه‌ای تبریز سکونت دارند؛ رقمی معادل حدود ۱۵ درصد جمعیت کل شهر. این مناطق شامل ۱۳ محله اصلی‌اند و با مشکلاتی نظیر کمبود زیرساخت‌های شهری، فقر، بیکاری، اعتیاد، ساخت‌وسازهای غیرمجاز و نبود سرپناه ایمن مواجه‌اند. مطالعه‌ای انجام‌شده در دانشگاه تبریز نشان داده است که عامل اقتصادی با سهمی حدود ۴۱ درصد، مهم‌ترین علت گسترش حاشیه‌نشینی در این شهر محسوب می‌شود. مهاجرت از روستاها، ناکارآمدی در برنامه‌ریزی شهری و سیاست‌های نابرابر اقتصادی نیز از دیگر عوامل مؤثر هستند.

با وجود تلاش برخی رسانه‌های محلی برای پوشش مسائل این مناطق، تصویر غالب همچنان بحرانی، منفی و کلیشه‌ای است. در نتیجه، خلأ روایتی انسانی، واقع‌گرایانه و چندبُعدی به‌شدت احساس می‌شود. تصویرسازی رسانه‌ای از مناطق حاشیه‌نشین تبریز، نیازمند نگاهی دقیق و انتقادی است. تحلیل نحوه‌ی بازنمایی این مناطق در رسانه‌های رسمی و محلی، در کنار ارائه‌ی راهکارهایی برای نمایش تصویری جامع‌تر و واقع‌گرایانه‌تر، امری ضروری به نظر می رسد.

تصویرسازی رسانه‌ای از مناطق حاشیه‌نشین

رسانه‌های رسمی معمولاً این مناطق را به‌عنوان کانون بحران و آسیب اجتماعی معرفی می‌کنند. تمرکز غالب بر کمبود امکانات شهری، وضعیت نامناسب خیابان‌ها و ضعف در ارائه خدمات عمومی است. در این میان، جنبه‌هایی چون زندگی روزمره، فرهنگ بومی و تلاش‌های مردمی برای بهبود شرایط، کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد.

تفاوت رویکرد رسانه‌های ملی و محلی

رسانه‌های ملی عمدتاً تمرکز خود را بر کلان‌شهرهایی چون تهران معطوف کرده‌اند و به موضوع حاشیه‌نشینی در تبریز توجه اندکی دارند. رسانه‌های استانی گرچه فعال‌ترند، اما نگاه آن‌ها نیز عمدتاً محدود به جنبه‌های عمرانی و بحران‌محور است. کمبود برنامه‌های تحلیلی، مستندنگارانه و مشارکتی یکی از کاستی‌های جدی در این حوزه به شمار می‌رود.

بازنمایی رسانه‌ای و پیامدهای آن بر افکار عمومی و سیاست‌گذاری تأثیر بر افکار عمومی

تصویرهای منفی و کلیشه‌ای که از حاشیه‌نشینی ارائه می‌شود، باعث شکل‌گیری نگاه تبعیض‌آمیز در میان مردم شده است. بسیاری از شهروندان فقط با جنبه‌های بحرانی این مناطق آشنا هستند و از واقعیت‌های روزمره، فرهنگ محلی و ظرفیت‌های درونی آن‌ها بی‌خبرند.

تأثیر بر سیاست‌گذاری

رسانه‌ها با تمرکز بیش‌ازحد بر کمبودهای عمرانی، عملاً سیاست‌گذاران را نیز در همین مسیر هدایت کرده‌اند. به همین دلیل، طرح‌های مرتبط با توانمندسازی اجتماعی، فرهنگی و آموزشی، در اولویت پایین‌تری قرار گرفته‌اند. حال آن‌که رسانه‌ها می‌توانند با روایت‌های انسانی‌تر، سیاست‌گذاران را به سوی نگاه جامع‌تر و عادلانه‌تر سوق دهند.

خلأ روایت‌های مردمی در رسانه‌های اجتماعی

در فضای شبکه‌های اجتماعی، صدای مردم مناطق حاشیه‌نشین به‌ندرت شنیده می‌شود. بسیاری از ساکنان این مناطق به دلایل مختلف از جمله محدودیت‌ دسترسی، آموزش رسانه‌ای ناکافی یا نبود انگیزه، کمتر در این فضاها فعال‌اند. همین موضوع باعث شده که تصویر غالب از این محله‌ها همچنان تحت تأثیر روایت‌های رسمی و عمدتاً منفی باقی بماند. در حالی‌که پلتفرم‌هایی مانند اینستاگرام می‌توانند بستر مناسبی برای انتشار روایت‌های واقعی، عکس‌ها، ویدیوها و داستان‌های شخصی باشند.

نقش مستندسازی و هنر در تغییر تصویر موجود

آثار مستندی که به شکل واقعی به زندگی در مناطق حاشیه‌ای پرداخته باشند، بسیار محدودند. مستند «نامکان» یکی از نمونه‌های موفق در ارائه تصویری انسانی و چندبُعدی از تبریز حاشیه‌نشین بود. با این حال، بیشتر آثار هنری و فیلم‌ها همچنان بر مفاهیمی مانند جرم، اعتیاد و نابسامانی تمرکز دارند. برای تغییر این روند، باید از ظرفیت هنر، فیلم، تئاتر و مستندسازی برای نمایش امید، مقاومت، تلاش جمعی و فرهنگ محلی بهره گرفت.

مقایسه با تجربه‌های جهانی؛

نگاهی فراتر از مرزها رسانه‌های داخلی

_تمرکز بر فقر، بزهکاری، آسیب‌ها

_غیبت صدای مردم و روایت‌های شخصی

_ تصویر کلیشه‌ای و کم‌عمق

_ ضعف در بازنمایی مشارکتی رسانه‌های جهانی (فرانسه، بریتانیا، برزیل و…)

_بازنمایی چندلایه از حاشیه‌نشینی

_ تأکید بر ظرفیت‌های مردمی، فرهنگ محلی و روایت امید

_استفاده از رسانه‌های دیجیتال برای مستندسازی مشارکتی

_ پیوند میان رسانه، جامعه مدنی و سیاست‌گذاران

در بسیاری از کشورهای پیشرفته، رسانه‌ها توانسته‌اند با روایتی انسانی‌تر، کلیشه‌ها را بشکنند، همدلی عمومی ایجاد کنند و حتی مسیر سیاست‌گذاری را تغییر دهند.

راهکارهای پیشنهادی برای رسانه‌ها

_ تقویت روایت‌های بومی در فضای مجازی با آموزش و تشویق ساکنان مناطق حاشیه‌نشین برای تولید محتوای شخصی (عکس، ویدیو، روایت‌نویسی) می‌توان تصویر واقعی‌تری از این محله‌ها ارائه داد

. _ ایجاد برنامه‌های مشارکتی رسانه‌ها می‌توانند با حضور مستقیم ساکنان در تولید مستندها، گزارش‌ها و برنامه‌های گفت‌وگومحور، زمینه گفت‌وگوی دوجانبه را فراهم کنند.

_ توانمندسازی خبرنگاران محلی آموزش خبرنگاران برای تولید گزارش‌هایی دقیق‌تر، انسانی‌تر و غیرکلیشه‌ای، می‌تواند تصویرسازی رسانه‌ای را متحول کند.

_ الگوبرداری از تجربه‌های جهانی رسانه‌های داخلی می‌توانند از مدل‌های موفق در کشورهای دیگر درس بگیرند؛ به‌ویژه در زمینه مستندسازی مشارکتی و تولید محتوای تعاملی.

_ همکاری میان رسانه‌ها، دانشگاه‌ها و نهادهای مدنی اتحاد این سه نهاد، می‌تواند زمینه‌ساز گزارش‌های تحلیلی، مطالعات میدانی و روایت‌های عمیق‌تر باشد.

رسانه‌ها در ترسیم چهره‌ی حاشیه‌نشینی در تبریز نقشی تعیین‌کننده دارند. تصویری که آن‌ها می‌سازند، نه‌تنها بر افکار عمومی تأثیر می‌گذارد، بلکه جهت‌گیری سیاست‌گذاران را نیز شکل می‌دهد. بازنمایی‌های کلیشه‌ای و منفی، به‌جای ایجاد راه‌حل، اغلب به تعمیق شکاف‌های اجتماعی منجر می‌شوند. برای تغییر این وضعیت، باید به روایت‌های انسانی، چندوجهی و واقعی‌تر میدان داد. حضور فعال‌تر ساکنان در روایت‌گری، استفاده از ظرفیت‌های رسانه‌های اجتماعی، و الگوبرداری از تجربه‌های جهانی، می‌تواند مقدمه‌ای باشد برای ساختن تصویری عادلانه‌تر و سازنده‌تر از واقعیت زندگی در حاشیه‌های شهری تبریز.