رفاه نمایشی؛ شکوهی برآمده از اضطراب اقتصادی

یادداشت: طاهره اشرفیان

در دل بحران اقتصادی، جامعه‌ای شکل گرفته که بیش از آن‌که به رفاه واقعی دست یافته باشد، در حال وانمود کردن آن است. پدیده‌ای به نام «رفاه نمایشی» در حال گسترش است؛ جایی که مصرف‌گرایی نه از سر توان، بلکه از سر اضطراب، رقابت و نیاز به تأیید اجتماعی شکل می‌گیرد. این شکوه ظاهری، اغلب بر پایه بدهی، فشار روانی و نااطمینانی بنا شده است.

«رفاه نمایشی» به معنای خلق تصویری از موفقیت اقتصادی و سطح زندگی بالاست که الزاماً با واقعیت زندگی افراد هم‌خوانی ندارد. این تصویرسازی معمولاً در شبکه‌های اجتماعی، فضاهای کاری و حتی روابط دوستانه بروز پیدا می‌کند. افراد با نمایش کالاها، سبک زندگی و نشانه‌های ظاهری رفاه، تلاش می‌کنند جایگاه اجتماعی خود را حفظ یا ارتقا دهند.حتی اگر این نمایش‌ها با فشار مالی یا بدهی‌های پنهان همراه باشد.

عوامل شکل‌گیری رفاه نمایشی _ اضطراب اقتصادی و نااطمینانی روانی:

در شرایطی که آینده مالی مبهم و بی‌ثبات است، افراد برای ایجاد حس کنترل و امنیت روانی، به نمایش رفاه روی می‌آورند. خرید کالاهای لوکس یا سبک زندگی پرزرق‌وبرق، نقش یک پناهگاه ذهنی را ایفا می‌کند.حتی اگر این انتخاب‌ها با واقعیت اقتصادی‌شان هم‌خوانی نداشته باشد.

چشم‌وهم‌چشمی و رقابت اجتماعی:

در طبقه متوسط شهری، ترس از عقب‌ماندن از دیگران یا حذف شدن از رقابت اجتماعی، افراد را به سمت مصرف‌گرایی نمایشی سوق می‌دهد. این رقابت نه بر اساس نیاز واقعی، بلکه بر پایه مقایسه‌های سطحی و تلاش برای حفظ ظاهر شکل می‌گیرد.

الگوسازی در شبکه‌های اجتماعی:

فضای مجازی با برجسته‌سازی سبک زندگی لوکس، مرز میان واقعیت و وانمود را کمرنگ کرده است. الگوریتم‌ها، تصاویر آرمانی از موفقیت را تقویت می‌کنند و کاربران را به بازتولید آن‌ها ترغیب می‌سازند.حتی اگر این تصاویر با زندگی واقعی‌شان فاصله داشته باشد.

فشار فرهنگی برای «به‌روز بودن»:

در جامعه‌ای که ارزش‌های مصرف‌گرایانه غالب شده‌اند، افراد برای پذیرفته شدن در جمع، باید نشانه‌های «مدرن بودن» را به نمایش بگذارند. این فشار فرهنگی، افراد را به سمت خریدهای نمایشی و رفتارهای تقلیدی سوق می‌دهد.

نبود تعریف روشن از موفقیت در فرهنگ عمومی:

وقتی موفقیت صرفاً با «داشتن» سنجیده شود و نه با «بودن»، افراد برای اثبات ارزش خود، به نمایش دارایی‌ها و سبک زندگی تجملی روی می‌آورند. این خلأ ارزشی، زمینه‌ساز شکل‌گیری رفاه نمایشی در سطحی گسترده‌تر می‌شود.

طبق گزارش مرکز آمار ایران (۱۴۰۳)، بیش از ۴۰٪ از خریدهای غیرضروری خانوارهای شهری با وام یا کارت اعتباری انجام شده است.نشان‌دهنده شکاف میان توان واقعی و تصویر مصرفی.

طبقات اجتماعی؛ کانون نمایش

بیشترین نمود این پدیده در میان طبقه متوسط شهری دیده می‌شود.طبقه‌ای در نوسان میان «داشتن» و «نداشتن». در این فضا، افراد برای حفظ تصویر اجتماعی مطلوب، به استفاده از نمادهای رفاه روی می‌آورند: از خرید گوشی‌های پرهزینه و سفرهای نمایشی گرفته تا دکوراسیون خانه و پوشش برندمحور.

پیامدهای اجتماعی و اقتصادی

رفاه نمایشی پیامدهای عمیق و چندلایه‌ای دارد که هم در سطح فردی و هم در سطح ساختاری قابل مشاهده‌اند.

نخست، افزایش بدهی خانوارهاست. خریدهای اقساطی، وام‌های مصرفی و استفاده گسترده از کارت‌های اعتباری، فشار مالی را بر خانواده‌ها تشدید کرده و آن‌ها را در چرخه‌ای از بدهی و اضطراب گرفتار می‌سازد.

دوم، گسترش شکاف طبقاتی است. نمایش ظاهری رفاه، نابرابری ادراکی را افزایش داده و احساس محرومیت را در اقشار پایین‌تر عمیق‌تر می‌سازد. این شکاف نه‌تنها اقتصادی، بلکه روانی و اجتماعی نیز هست؛ زیرا افراد با مقایسه مداوم خود با تصاویر آرمانی، دچار احساس ناکامی و بی‌ارزشی می‌شوند.

سوم، تضعیف اعتماد اجتماعی است. فاصله میان واقعیت اقتصادی و تصویر زندگی، سبب بی‌اعتمادی به نهادها، روایت‌ها و حتی خود افراد می‌شود. وقتی جامعه بر پایه وانمود بنا شود، صداقت جای خود را به رقابت نمایشی می‌دهد و روابط انسانی از معنا تهی می‌شوند.

و در نهایت، بحران هویت فردی و جمعی شکل می‌گیرد. وابستگی به نشانه‌های بیرونی برای تعریف ارزش شخصی، منجر به گسست روانی و بی‌ثباتی در روابط اجتماعی می‌شود. افراد به جای آن‌که بر «بودن» تمرکز کنند، درگیر «داشتن» می‌شوند و این جابجایی ارزشی، بنیان‌های فرهنگی را متزلزل می‌سازد.

راهکارهای پیشنهادی برای عبور از رفاه نمایشی

 آموزش سواد رسانه‌ای و مصرفی در مدارس و دانشگاه‌ها: با آموزش مهارت‌های تحلیل محتوا، تشخیص تبلیغات اغراق‌آمیز و شناخت الگوسازی‌های دیجیتال، نسل جدید می‌تواند مرز میان واقعیت و نمایش را بهتر درک کند و در برابر فشارهای فرهنگی مقاومت کند.