چگونه رسانه‌های معاند، تنوع قومی و مذهبی ایران را به ابزار ناامنی تبدیل می‌کنند؟

یادداشت: یونس یوسفی

ایران کشوری با تنوع کم‌نظیر قومی، زبانی و مذهبی است؛ تنوعی که در صورت مدیریت صحیح، می‌تواند سرمایه‌ای بزرگ برای قدرت فرهنگی و اجتماعی کشور باشد. اما همین ویژگی، همواره یکی از نقاط تمرکز رسانه‌های معاند بوده است؛ رسانه‌هایی که تلاش می‌کنند این «تنوع» را از یک ظرفیت، به یک «شکاف امنیتی» تبدیل کنند. ۱) تبدیل تفاوت به تقابل اولین تکنیک، تغییر چارچوب ذهنی مخاطب است. در این رویکرد، تفاوت‌های فرهنگی و مذهبی نه به‌عنوان گوناگونی طبیعی یک ملت، بلکه به شکل «مرزهای جدایی» تصویر می‌شود. واژه‌ها، تیترها و تحلیل‌ها به‌گونه‌ای انتخاب می‌شوند که حس فاصله و بیگانگی میان اقوام و مذاهب تقویت شود؛ گویی گروه‌ها نه هم‌وطن، بلکه رقیب یا حتی تهدید یکدیگرند. ۲) بزرگ‌نمایی گزینشی نارضایتی‌ها هر جامعه‌ای مطالبات محلی، مشکلات اقتصادی یا گلایه‌های مدیریتی دارد. رسانه‌های معاند با جدا کردن این مسائل از بستر کلی کشور، آن‌ها را به «تبعیض سیستماتیک قومی یا مذهبی» تعبیر می‌کنند. یک مشکل عمرانی، یک اعتراض صنفی یا یک تنش محدود، به‌عنوان نشانه «بحران فراگیر قومی» بازنمایی می‌شود. ۳) روایت‌سازی احساسی و تاریخی یکی از ابزارهای رایج، احیای زخم‌های تاریخی یا روایت‌های یک‌سویه از گذشته است. این رسانه‌ها با بازخوانی گزینشی تاریخ، سعی می‌کنند حس «مظلومیت جمعی» دائمی ایجاد کنند. در این فضا، گفت‌وگو و اصلاح جای خود را به خشم و بی‌اعتمادی می‌دهد. ۴) استفاده از شبکه‌های اجتماعی برای التهاب لحظه‌ای در فضای دیجیتال، سرعت بر دقت غلبه دارد. شایعات، ویدئوهای تقطیع‌شده و اخبار تأییدنشده درباره مناطق قومی یا مذهبی، به‌سرعت منتشر می‌شود تا قبل از روشن شدن واقعیت، احساسات تحریک شود. هدف، ایجاد موج هیجانی کوتاه‌مدت است که بتواند بی‌ثباتی روانی ایجاد کند. ۵) القای «جدایی سرنوشت‌ها» یکی از خطرناک‌ترین پیام‌ها این است که القا شود «منافع یک قوم یا مذهب در تضاد با منافع ملی» است. این روایت، مفهوم «سرنوشت مشترک» را تضعیف می‌کند و افراد را از هویت ملی به سمت هویت‌های جزیره‌ای سوق می‌دهد. نتیجه این پروژه رسانه‌ای چیست؟ خروجی نهایی این عملیات روانی، کاهش اعتماد بین‌گروهی، افزایش سوءظن، و آماده شدن بستر برای تنش‌های اجتماعی است. ناامنی، همیشه از خیابان شروع نمی‌شود؛ اغلب از ذهن‌ها آغاز می‌شود. تنوع قومی و مذهبی در ایران، اگر در چارچوب هویت ملی و عدالت اجتماعی دیده شود، یک مزیت راهبردی است. اما اگر روایت آن به دست رسانه‌های بحران‌ساز بیفتد، می‌تواند به ابزار تنش تبدیل شود. نبرد اصلی، نبرد روایت‌هاست؛ و رسانه‌ها در خط مقدم این میدان قرار دارند.