پهلوی و بمب خانگی

سعید ایریلوزادیان: در سال‌هایی که هنوز هم از آن‌ها با عناوینی پرطمطراق چون «دوران طلایی توسعه» و «رفاه پیش از انقلاب» یاد می‌شود، زندگی روزمره بخش قابل توجهی از مردم ایران، به انتظار برای رسیدن یک کپسول گاز گره خورده بود؛ انتظاری فرساینده، پرخطر و تحقیرآمیز که کمتر نشانی از رفاه در آن دیده می‌شد.

در نبود شبکه گازرسانی سراسری، تأمین انرژی خانگی به سیستمی ابتدایی و ناایمن وابسته بود. هر روز صدها کامیون گازکش در خیابان‌های تهران و دیگر شهرها رفت‌وآمد می‌کردند تا کپسول‌های گاز مایع را به منازل برسانند؛ کپسول‌هایی فلزی که در فضای محدود خانه‌ها، کنار بخاری‌ها و اجاق‌های فرسوده قرار می‌گرفت و به گفته کارشناسان، هرکدام حکم «بمبی بالقوه» را داشت.

اما خطر انفجار تنها بخشی از ماجرا بود. مشکل اصلی، بی‌نظمی مزمن و بدقولی ساختاری شرکت‌های متولی توزیع گاز بود. مردم به تأخیرهای طولانی عادت کرده بودند؛ تأخیرهایی ۲۰ تا ۳۰ روزه که عملاً خانواده‌ها را در بلاتکلیفی کامل قرار می‌داد. سرمای زمستان، خاموشی اجاق‌ها و اضطراب تمام شدن کپسول، به جزء جدایی‌ناپذیر زندگی تبدیل شده بود.

این واقعیت تلخ، نه روایت‌های شفاهی که اسناد مکتوب آن دوران نیز تأیید می‌کند. روزنامه اطلاعات در شماره ۲۶ مهر ۱۳۵۵ و روزنامه کیهان در ۲ تیر ۱۳۵۲ ، با انتشار گزارش‌هایی از وضعیت توزیع کپسول گاز، پرده از شرایطی برمی‌دارند که با تصویر بزک‌شده از رفاه پهلوی فاصله‌ای عمیق داشت. گزارش‌هایی که نشان می‌دهد حتی پایتخت کشور نیز از ابتدایی‌ترین زیرساخت انرژی بی‌بهره بوده است.

در چنین شرایطی، مفهوم رفاه نه به معنای دسترسی پایدار به خدمات عمومی، بلکه به شانس رسیدن یک کامیون گاز در موعد مقرر تقلیل یافته بود. رفاهی که در آن، امنیت خانواده‌ها قربانی کم‌کاری و فقدان برنامه‌ریزی می‌شد و مردم ناچار بودند خطر را به جان بخرند تا چراغ خانه خاموش نماند.

امروز، مرور این اسناد تاریخی، تنها یادآوری یک گذشته سخت نیست؛ بلکه معیار سنجش ادعاهایی است که همچنان سعی دارند تصویر آن دوران را تطهیر کنند. مقایسه این وضعیت با توسعه شبکه گسترده و سراسری گاز پس از انقلاب اسلامی، نشان می‌دهد آنچه تغییر کرده، فقط یک زیرساخت نیست؛ بلکه نگاه به مردم و حق آنان برای زندگی ایمن و با کرامت انسانی است.

روایتی که بوی گاز می‌دهد، طعم انتظار دارد و حقیقتی را فریاد می‌زند که در هیاهوی تبلیغات آن سال‌ها گم شده بود؛ حقیقت «رفاهی» که پیش از انقلاب، بیش از آنکه دستاورد باشد، تجربه‌ای پرهزینه برای مردم بود.