اعتراف شاه به شکست اصلاحات

سعید ایریلوزادیان : نه سال پس از اجرای طرحی که محمدرضا پهلوی آن را «انقلاب سفید» و نقطه آغاز نوسازی ایران معرفی می‌کرد، خودِ شاه در اظهاراتی کم‌سابقه، پرده از واقعیتی برداشت که سال‌ها پشت ویترین تبلیغات غرب‌گرایانه پنهان مانده بود.

«بخش کشاورزی در حال حاضر عقب‌مانده است. بعد از اجرای اصلاحات ارضی دلیلی برای این عقب‌ماندگی وجود ندارد.»

این جمله، صرفاً یک گلایه یا تحلیل اقتصادی نیست؛ اعترافی تاریخی است به شکست پروژه‌ای که قرار بود ستون فقرات اقتصاد ایران را تقویت کند، اما در عمل، ریشه تولید ملی را سست و کشور را به واردکننده ابتدایی‌ترین نیازهای غذایی بدل کرد.

بر اساس گزارش‌های منتشرشده در روزنامه اطلاعات در تاریخ‌های ۱۱ شهریور ۱۳۴۹ و ۱۰ تیر ۱۳۵۱ ، تنها چند سال پس از اجرای اصلاحات ارضی، ایران از کشوری که توان تأمین گندم خود را داشت، به کشوری وابسته به واردات تبدیل شد؛ وابستگی‌ای که حتی تأمین نان مردم را به آمریکا و ترکیه گره زد.

اصلاحات ارضی، آن‌گونه که تبلیغ می‌شد، نه به توانمندسازی کشاورز انجامید و نه به شکوفایی روستا. زمین‌ها خرد شد، نظام تولید از هم پاشید، روستاها خالی از نیروی کار شدند و کشاورزی ایران، به‌جای پیشرفت، وارد مسیر افول شد. شاه اما سال‌ها بعد، وقتی دیگر نتایج آشکار شده بود، ناچار شد زبان به اعتراف بگشاید.

آنچه در دهه ۴۰ با عنوان «مدرن‌سازی» عرضه شد، در واقع نسخه‌ای وارداتی بود که نه با اقلیم ایران سازگار بود و نه با ساختار اجتماعی آن. نتیجه، کشاورزی‌ای شد بی‌جان، روستایی بی‌آینده و اقتصادی که برای سیر کردن مردمش، دست نیاز به سوی بیگانگان دراز کرد.امروز، مرور این اعتراف تاریخی، بیش از آنکه یادآور یک خطای سیاستی باشد، سند روشنی از ماهیت وابسته توسعه در دوران پهلوی است؛ توسعه‌ای که در ظاهر، شعار پیشرفت می‌داد و در باطن، استقلال غذایی کشور را قربانی می‌کرد.

شاه، دیرهنگام اعتراف کرد؛ اما تاریخ زودتر قضاوت خود را نوشته بود: وقتی نان مردم از آنِ بیگانه شد، اصلاحات، دیگر «اصلاح» نبود؛ شکست بود، با مُهر وابستگی.